مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقه ای

سال دوم، شماره هفتم، زمستان ۱۳۸۹

۱۳۸۹/۱۱/ ۱۳۸۹پذیرش: ۱۲ /۶/ دریافت: ۱۵

۵۳صص ۷۰

Email: jafar_hezar@yahoo.com *نویسنده مسؤول: ۰۹۱۲۱۱۲۱۵۳۲

مقاله حاضر بخشی از پایان نامه دکتری با عنوان “بررسی جامعه شناختی عوامل موثر بر توسعه گردشگری در ایران (با رویکردجذب گردشگران خارجی) است.

اعتماد اجتماعی و توسعه گردشگری

جعفر هزار جریبی:

ملک محمد نجفی:

دانشیار علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران*

دانشجوی دکتر ی جامعه شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

 

 

چکیده

برنامه های مربوط به اوقات فراغت و توریسم به عنوان پدیده اقتص ادی، اجتماعی و فرهنگی مهمی تلقی می شوند. امروزه سیاحت و گردشگری به عنوان فعالیتی فرهنگی و اقتصادی در جوامع مختلف شناخته شده است. برخی صاحبنظران عقیده دارند که گردشگری به منزله نیروی محرک توسعه اقتصادی کشورهاست. با توجه به اهمیت گردشگری، هدف اصلی این مقاله تبیین جایگاه اعتماد گردشگران خارجی نسبت به ایرانیان در توسعه صنعت گردشگری است. در این تحقیق شاخص عینی سنجش توسعه گردشگری، میزان تمایل مجدد گردشگران خارجی برای سفر مجدد به ایران است. برای رسیدن به اهداف تحقیق از دو روش اسنادی ( با مطالعه پیشینه ومبانی نظری تحقیق) و میدانی (پیمایشی) استفاده شد. جامعه آماری این تحقیق را گردشگران خارجی از پنج قاره جهان تشکیل می دهند که با اهداف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، علمی، فرهنگی و تفریحی به ایران مسافرت کرده اند. تعداد ۳۸۴ گردشگر به عنوان افراد نمونه انتخاب شدند. برای سنجش اعتماد از سه معرف “صداقت “،

“تعهد” و “پذیرش” استفاده شده است. طبق نتایج ۸۶ % از گردشگران دارای اعتماد متوسط رو به بالا به مردم ایران هستند و در ضمن ۹۵ % دارای تمایل متوسط رو به بالا برای سفر مجدد به ایران هستند. ضریب همبستگی بین دو متغیر اعتماد گردشگران و تمایل به سفر مجدد، همبستگی قابل ملاحظه (r =60%) و سطح معنی داری P=(0/000)     بسیار بالا مشاهده می شود و چون این ضریب مثبت است، بیانگر وجود رابطه مستقیم میان این دو متغیر است. با توجه به مقدار ضریب تعیین R2=36%)  (حدود ۳۶ درصد از تغییرات تمایل به سفر مجدد گردشگران توسط اعتماد آنان به ایرانیان قابل تبیین است. بنابراین، هرچه میزان اعتماد گردشگران نسیت به مردم ایران بالا رود، تمایل گردشگران به سفر مجدد به ایران نیز افزایش می یابد.

واژه های کلیدی: گردشگری (توریسم)، گردشگر (توریست)، اعتماد اجتماعی، توسعه گردشگری

۱ مقدمه

۱-۱ طرح مسأله

امروزه اهمیت گردشگری از نظر اقتصادی واشتغال زایی به حدی است که می توان آن را به عنوان نیروی محرکه اقتصادی هر کشوری محسوب کرد .گردشگری مزیت های فراوانی دارد و می تواند منبع مهمی برای اشتغال باشد ، چرا که اشتغال در این صنعت به مهارت و کارآموزی بالایی نیاز ندارد ومردم محلی با کمی مهارت می توانند در مشاغل خدماتی مشغول به کار شوند ( ۲۰۰۳٫(Brown,

گردشگری فعالیتی است که غیر از مزایای اقتصادی و اشتغال زایی، تأثیرات اجتماعی و فرهنگی بسیاری دارد. با توسعه گردشگری می توان باعث سطح رفاه زندگی اجتماعات بومی شد، اما جذب توریست نیازمند مکانیزم های مختلفی است، یکی از آنها جلب اعتماد گردشگران می باشد.

 

مطابق برآورد سازمان جهانی جهانگردی ، کل گردشگران دنیا در سال ۱۹۵۰ / م تقریباً ۲۵ میلیون نفرو در سال ۲۰۰۰ حدود ۷۰۰ میلیون نفر بوده است و در سال ۲۰۰۶ / م به ۸۴۲ میلیون نفر رسیده است و درسال ۲۰۰۷ / م به ۹۰۵ میلیون نفر رسیده است که ازاین تعداد، اروپا ۵۱ %، آسیا و اقیانوسیه ۲۲ %، آمریکا%۲۰ ، آفریقا ۳% و خاورمیانه ۴% از گردشگران را به خود اختصاص داده اند. بر اساس گزارش سازمان جهانی جهانگردی در سال ۱۳۸۷ رشد کامل توجه سفر گردشگران خارجی به خاورمیانه و دیدار از جاذبه های گردشگری این منطقه موجب شده که این منطقه به چهارمین قطب گردشگری جهان تبدیل شود و بالاخره براساس آخرین برآورد در سال ۱۳۸۷ حدود ۲/۵ میلیون نفر به ایران سفر کرده اند. پس سهم ایران در جلب گردشگر ان خارجی باتوجه به وسعت، تاریخ و تمدن و جاذبه های گردشگری ناچیز است و از این رو ، جلب گردشگر نیازمند تدابیر مختلف در حوزه های سخت افزاری )مثل تهیه امکانات رفاهی) و نرم افزاری ( مثل فراهم آوردن شرایط پذیرش گردشگر در کشور و آشنایی مردم در برخورد مناسب با گرد شگران با توجه به تفاوتهای فرهنگی موجود) است و به همین خاطر ، برخی از صاحبنظران از توریسم به عنوان یک صنعت یاد می کنند.

در حوزه اقدامات نرم افزاری باید خاطرنشان کرد که اعتماد یکی از جنب ههای مهم روابط انسانی و زمینه ساز همکاری است. یکی از اصول اولیه زندگی اجتماعی، داشتن اعتماد به یکدیگر است و اگر افراد ، نسبت به یکدیگر اعتماد و اطمینان نداشته باشند ، تداوم زندگی در چنین جامع های دشوار خواهد بود .

چرخ های زندگی بر محور اعتماد به یکدیگر در حال حرکت است و اهمیت اعتماد در روابط و پیوندهای اجتماعی به گون های است که می توان آن را عنصر اساسی زندگی اجتماعی تلقی نمود که زمین ه همکاری و تعامل را در ابعاد مختلف گسترش می دهد (صالحی هیکوئی، ۱۰:۱۳۸۴)

از این رو، در مطالعه حاضر این سوال مطرح میشود که میزان اعتماد گردشگران نسبت به ایرانیان تا چه اندازه بوده، تابع چه متغیرهایی است؟

-۲-۱ اهمیت و ضرورت

جهانگردی دارای پیامدهای متفاوتی است که میتوان آن را به منزله نیروی محرک توسعه اقتصادی درتمام کشورها محسوب نمود. هیچ کشوری را نمی توان یافت که فاقد مواد اولیه برای جهانگردی باشد . آنچه به تنهایی کشورها را از هم متمایز می سازد، جاذبه های جهانگردی است، بنابراین، هر کشوری با کوششی شایسته در زمینه جهانگردی می تواند وارد کننده جهانگرد باشد و از این راه به رشد و شکوفایی خود و بالا بردن درآمد ارزی خود کمک کند. جهانگردی به دو صورت مستقیم و غیر مستقیم بر اقتصاد یک کشور تأثیر می گذارد.

– مستقیم: ارزهایی که جهانگردان هنگام اقامت درکشور دیگر صرف پرداخت هزینه های مختلف می کنند.

– غیر مستقیم: باز پرداخت هایی که برای عزیمت از آن کشور به کشور دیگر به عمل می آورند که یکی از منابع مهم تأمین ارزهای خارجی برای یک کشور درحال توسعه به شمارمی رود. (رضوانی، ۵۱:۱۳۸۱)

یکی از آثار مهم و مفید پیشرفت جهانگردی درکشورهای در حال توسعه ، ایجاد فعالیت و کار واستفاده از نیروی انسانی مفید و متخصص . باید دانست که صنعت جهانگردی بین المللی صنعتی است که اساسا سالم و نافع تشخیص داده شده است و تجربیات گذشته نشان داده است که عدم تعادلهای اقتصادی و مشکلات اجتماعی به علت فقدان برنامه ریزی های لازم بوده است، نه به علت ماهیت ذاتی خود جهانگردی. در مورد این صنعت نمی توان گفت که توسعه آن همراه با مشکلات نخواهد بود ، ولی باید نتایج و منافع حاصل از سرمای هگذاری در آن را با دیگر صنایع ، خصوصاً در کشورهای در حال توسعه مقایسه نمود. علاوه بر نکات فوق، باید افزود که در عصر حاضر یعنی دوران مبارزه با آلودگی محیط زیست، به جهانگردی در مقام مقایسه با صنایع دیگر، به عنوان صنعتی بدون آثار شدید آلودگی نگاه می شود؛ بدین معنا که حفظ محیط زیست و زیباییهای طبیعی در ارتباط تنگاتنگ با جهانگردی هستند . به طورکلی، آثاری که جهانگردی در کشورهای مختلف باقی می گذارد، عبارتند از:(عشوندی، ۱۳۷۸، ۱۰)

– صدور کالا از طریق خرید و ره آوردهای جهانگردی توسط سیاحان؛

– ایجاد خدمات مختلف برای استفاده جهانگردان؛

– توسعه پیشرفت آژانس های مسافرتی و وسایل حمل و نقل ؛

– استفاده از درآمدهای ناشی از سرمای ه گذاریهای خارجی؛

– توسعه فرودگاهها و راهها؛

– ایجاد مؤسسات و مراکز حفظ و نگهداری آثار باستانی و تاریخی و محیط زیست؛

– توسعه مؤسسات دیگر وابسته به صنعت جهانگردی؛

– به وجود آمدن جاذبه های مختلف جهانگردی وغیره.

در این راستا، در خصوص نقش اعتماد گردشگران در توسعه گردشگری ، باید خاطرنشان ساخت که اعتماد عنصر اصلی و سازنده نظم اجتماعی در جامعه و مقوم آن است. اهمیت بحث اعتماد در تعاملات اجتماعی و کارکردهایی که برای جامعه دارد، ضرورت پرداختن به آن را قابل توجه می سازد. در فضای مبتنی بر اعتماد، ابزارهایی چون زور و کنترل رسمی ضرورت خود را از دست داده، افراد بر پایه حسن ظن در روابط اجتماعی به مبادلات در جامعه م ی پردازند .

بنابراین، اعتماد زمینه ساز همکاری و مشارکت اعضای جامعه و حتی جوامع مختلف با یکدیگر است؛ بطوری که با فقدان آن پیوندهای مشترک بین اعضا متزلزل می گردد. از این رو، می توان خاطرنشان ساخت که اعتماد دارای کارکردهای سیاسی ، روانشناختی، اقتصادی و اجتماعی است.

اعتماد یک مسأله مهمی است که به مشخصه های روابط اجتماعی مربوط می شود. اعتماد همچنین برای حل موثر مسایل اجتماعی ، ضروری بوده ، مبادله اطلاعات مناسب را تسهیل می کند و از این طریق اعضای گروهها را وادار می سازد که مشتاقانه اجازه دهند تصمیمات و کنشهای همدیگر را مورد تأثیر وتأثر قرار دهند (هزار جریبی و صفری شال ی، ۱۴:۱۳۸۴)

از این رو، وجود اعتماد بالا در بین گردشگران خارجی نسبت به ایرانیان می تواند در گسترش روابط، و در نهایت، در تمایل مجدد گردشگران برای مسافرت به ایران و توسعه گردشگری مهم باشد.

-۳-۱ اهداف پژوهش

مقاله حاضر بخشی از یک تحقیق است، لذا اهداف پژ وهشی زیر در این مقاله مدنظر است:

-۱-۳-۱ بررسی میزان اعتماد گردشگران خارجی به مردم ایران؛

-۲-۳-۱ بررسی میزان تمایل این گردشگران برای سفرمجدد به ایران؛

-۳-۳-۱ بررسی نقش اعتماد گردشگران در سفرمجدد به ایران.

در ضمن، هدف کاربردی این پژوهش ارائه پیشنهادهای کاربردی به متصدیان مربوطه در ز مینه هایی است که اعتماد در سطح پایین است تا بتوان در جهت تقویت این صنعت اهتمام ورزید.

-۴-۱ پیشینه پژوهش منابع موجود در این زمینه در دو دسته مطالعات خارجی و داخلی قابل طرح است که در ذیل به چند نمونه پرداخته می شود:

Lea, – لی ( ۱۹۹۷( پژوهشی با عنوان ” ظرفیت  اجتماعی برنامه توریسم و جنبه های مختلف توریسم” انجام داده که در آن اعتماد ، رضایتمندی و رفتار شهروندان با گردشگران مدنظر قرار گرفته است.هدف آن ارائه راهکارهایی برای گسترش مفهوم ظرفیت اجتماعی از جنبه های مختلف توریسم است ؛

از جمله آن جشنواره برنامه های توریستی و مدیریتی است که برای این منظور فهم و کشف رفتار ملاقات کنندگان ضروری است. نتایج نشان داد که برای حفظ تمایل ملاقات کنندگان از جشنواره، باید مدیریت دقیق و برنام ههای مناسب ارائه گردد . ( ۱۹۹۷:۲۵ (Lea

 

Murdoch) موردوچ  ۱۹۹۹) در مقاله ای با عنوان توسعه توریست در استونی : جاذبه ها ، پایداری و » عوامل مؤثر در توسعه توریسم در ،« توسعه روستایی کشور استونی را از زمان استقلال این کشور بررسی می کند و در این بررسی ، توسعه یکپارچه و شکل سمبولیک توریسم در دوران معاصر و پایداری آن(توریست پایدار) و همچنین مزایا و منافع ا قتصادی توسعه توریست و تأثیر اجتماعی، اقتصادی و محیطی آن را به تصویر می کشد و بیان می کند که اعتماد گردشگران جایگاه ویژه ای در توسعه توریسم و جلب گردشگران از کشورهای مختلف دنیا دارد.

(Murdoch,1999:15)

حسین ملکی ( ۱۳۸۰ ) در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان بررسی جامعه شناسی عوامل مؤثر بر رضایتمندی توریسم (مطالعه موردی گردشگران خارجی جزیره کیش) به بررسی فاکتورهای مؤثر بر توریسم پرداخته است که نتایج این تحقیق نشان می دهد بین عوامل جمعیتی – اقتصادی ، آگاهی های توریست، تجربیات توریست، موقعیت سیاسی ایران ، جاذبه های توریستی، ملیت، مذهب و اعتماد و رضایتمندی، رابطه مثبت و معناداری وجود دارد .(ملکی، ۱۳۸۰).

 

مسعود ناصری ( ۱۳۷۵ ) در پژوهشی با عنوان” شناسایی موانع موثر توسعه صنعت جهانگردی ایران و طراحی الگوی تبیینی برای گسترش جذب توریست ” به شناسایی موانع گردشگری پرداخته است. این تحقیق ضمن شناسایی موانع موثر بر گسترش صنعت توریسم، الگوی موثر بازاریابی برای گسترش جذب توریست کشور را ارائه می دهد. نتایج این تحقیق نشان می دهد که تبلیغات سوء غیر واقع از ایران، در عدم اعتماد گردشگران تأثیر دارد و مضاف بر آن، عدم استفاده از شیوه های مناسب بازاریابی به عنوان موانعی برای جذب توریست در ایران به اثبات رسیده است.

-۵-۱ سؤالهای پژوهش در راستای اهداف تحقیق سؤالهای زیر مدنظر است:

-۱-۵-۱ میزان اعتماد گردشگران به ایران تا چه اندازه است ؟

-۲-۵-۱ میزان تمایل گردشگران برای سفر مجدد به ایران تا چه اندازه است ؟

-۳ آیا میان اعتماد گردشگران و تمایل آنها به سفر مجدد رابطه معناداریی وجود دارد؟

-۶-۱ روش تحقیق تحقیق حاضر از نوع تحقیقات همبستگی است که در آن به بیان رابطه بین دو متغیر اعتماد و تمایل گردشگران به سفر مجدد پرداخته شده است به لحاظ اجرا، تحقیق حاضر جنبه پیمایشی دارد که در آن از تکنیک پرسشنامه بهره گرفته شده است. برای اطمینان از صحت، صراحت و اعتبار سؤالهای، آزمون مقدماتی  (pre-test) پرسشنامه انجام شد و پس از رفع اشکالات و نواقص پرسشنامه، اقدام به تکمیل آن در میان جامعه نمونه گردید.

-۷-۱ معرفی متغیرها و شاخص های تحقیق همان طور که در اهداف و سؤالهای تحقیق ذکرشد، دو متغیر اصلی در تحقیق حاضر مورد سنجش قرار می گیرند که به ترتیب عبارتند از:

الف- اعتماد گردشگران نسبت به ایرانیان

Giddens گیدنز مفهوم اعتماد را به عنوان اطمینان Confidence  یا اتکا به نوعی کیفیت، یا صفت و یا اطمینان به حقیقت عبارت و گفته ای توصیف می کند .

به اعتقاد او، مفهوم اطمینان و اتکا با هم مرتبط هستند. ( گیدنز، ۳۷:۱۳۷۷)

Lahman لاهمن  معتقد است که اعتماد به نحو ویژه ای با ریسک در ارتباط است و آنجا که اعتماد مطرح است، شقوق مختلفی به صورت آگاهانه در ذهن فرد، برای تصمیم گیری در خصوص اعمال کردن یک روش معین وجود دارد. فردی که شقوق مختلف را در نظر نمی گیرد، در وضعیت اطمینان قر ار دارد؛ حال آنکه کسی که شقوق مختلف را شناخته، سعی در مقابله با خطرات دارد، با مسأله اعتماد سر و کار دارد

(همان: ۳۹)

« اعتماد » بدین ترتیب، در تحقیق حاضر منظور ازمیزان اعتماد گردشگران خارجی به مردم ایران دربرخورد و همین طور به میزان عملکرد متصدیان امردر تهیه تسهیلات مورد نیاز گردشگران است.

برای سنجش شاخص اعتماد از گویه های ذیل استفاده گردید:

– اعتماد به مردم ایران (در شکل کلی آن)؛

– اعتماد به کاسبان ایرانی هنگام معاملعه و خرید در ایران؛

– اعتماد به وضع عمومی جاده های ایران (وضعیت حمل ونقل زمینی) ؛

– اعتماد به عملکرد بیمارستانها و اورژانس های ایران؛

– اعتماد به عملکرد پزشکان ایرانی در تشخیص و درمان؛

– اعتماد به بهداشتی بودن غذاهای هتلهای ایرانی؛

– اعتماد به بهداشتی بودن غذاهای رستورانهای داخل شهرها؛

– اعتماد به متصدیان امر گردشگری در جهت حمایت از گردشگران خارجی.

ب- تمایل گردشگران به سفر مجدد تمایل نشان دهنده نوعی نگرش مثبت به موضوع ، رویداد و یا چیزی و شخصی است. و

اما گردشگر معادل واژه سیاح به زبان عربی و واژه توریست به زبان فرانسه است.

دکتر معین در ذیل واژه سفر چنین آورده است :”بیرون شدن از شهر خود و به محلی دیگر رفتن، قطع مسافت، راهی که بپیمایند از محلی به محل دور ، “(.(۱۸۸۸ : فرهنگ لغت معین، ۱۳۷۶

– در سال ۱۹۲۵ کمیته مخصوص آمارگیری مجمع سازمان ملل افراد زیر را جهانگرد شناخت:

– کسانی که برای تفریح و دلایل شخصی یا مقاصد پزشکی و درمانی سفر می کنند.

– کسانی که برای شرکت در کنفرانس ها، نمایشگاهها، مراسم مذهبی، مسابقات ورزشی و از این

قبیل به کشورهای دیگر م یروند.

– کسانی که به منظور بازاریابی و امور بازرگانی مسافرت می کنند.

– افرادی که با کشتی مسافرت می کنند و دربندری در طول میسر تا ۲۴ ساعت اقامت می نمایند . (فیض بخش، ۱۳۵۵:۱۲)

از این رو، این مفهوم با معرف های ذیل سنجیده می شود:

– اظهار تمایل برای سفر مجدد به ایران؛

– علاقه مندی به سرزمین ایران ؛

– احساس خوشحالی از بودن در ایران ؛

– ترجیح برخی سختی ها در ایران به راحتی ورفاه بر کشور دیگر ؛

– پیشنهاد مسافرت به ایران به دوستان و یا هموطنان در صورت قصد مسافرت به سایر کشورهای دنیا ؛

– امکان انتخاب کشور دیگر برای سفر به جای ایران.

در پژوهش حاضر ، منظور از تمایل مجدد گردشگران، میزان علاقه مندی آنها برای سفر مجدد به ایران است.

اعتبار و پایایی ابزار تحقیق: در ابتد ا، پرسشنامه مقدماتی تهیه شد و با مشورت و استفاده از نظرات ابزار تحقیق صاحبنظران اعتبار صوری Face validity به دست آمد. بعد از تکمیل ۳۰ پرسشنامه به عنوان پیش آزمون (پری تست ) از ضریب آلفای کرونباخ برای به دست آوردن میزان پایایی reliability سازه های تحقیق استفاده شد. بدین ترتیب، گویه هایی که همبستگی کمتری داشته باشند، اصلاح، یا گویه های متناسب دیگری جایگزین آنها شد و در نتیجه ، در مجموع ضریب پایایی سازه های نهایی تحقیق به دست آمد.

-۸-۱ محدوده و قلمرو پژوهش

پژوهش به لحاظ سال اجرا محدود به سال ۱۳۸۹و به لحاظ موضوعی دو مقوله اعتماد و تمایل به سفرمجدد گردشگران خارجی را می سنجد و به لحاظ محدوده جغرافیایی شامل گردشگرانی است که در فرودگاه بین المللی امام خمینی قصد ترک ایران را داشتند و یا اینکه در داخل شهر تهران در سمینارها ، نمایشگاهها، اماکن تاریخی و. . حضور داشتند.

طبق آمار سالهای گذشته در سال ۱۳۸۹ ، حدود۲۶۰۰۰۰۰ گردشگر وارد ایران می شوند . لذا برای .انتخاب حجم نمونه از فرمول عمومی کوکران (که درq احتمال وجود صفت و p آن۰ درنظر گرفته می شود ) عدم وجود صفت ۵/۰استفاده گردید.

فرمول کوکران

N =  = تعداد کل جامعه آماری .۲۶۰۰۰۰۰

برای دریافت کامل مقاله به سایت www.SID.ir مراجعه شود.