زمین گردشگری در چابهار

نوشته: محی الدین احراری رودی* و ژیلا شاهرخی خرگردی *

*دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار

Geotourism in Chabahar

By: M .Ahrari rudi* & Zh. Shahrokhi khargerdi*

*Chbahar Maritime University

 

چکیده

چابهار با داشتن اشکال زیبا و متنوع زمین شناسی، یکی از مهم ترین مناطق زمین گردشگری ایران است. این مناظر جذاب زمین شناسی، آن چنان تماشایی است که همواره گردشگران بسیاری را به این نقطه از ایران می کشاند.

 از جمله مهمترین این چهره های زمین ریخت شناسی میتوان به :

در زیر به معرفی این جاذبه های زمین شناسی دیدنی پرداخته میشود.

 

کلید واژه ها: زمین گردشگری، جاذبه های زمین شناسی، گلپاشان، تیس، دودکش جن، تالاب.

 

مقدمه و روش مطالعه

انسان و زمین دو واژه در هم تنیده هستند که تاریخی طولانی را با هم گذرانده اند و انسان چنان شیفته مأوا و آشیانه خود است که می خواهدکنجکاوانه وقایع پیش از بودن خود را نیز بداند و چهره زمین را از کودکی آن بشناسد.

زمین گردشگری (ژئوتوریسم)از سه کلمه ژئو به معنی زمین، تور به معنی گردش و ایسم به معنی مکتب تشکیل شده است که در کل به معنی زمین گردشگری است.

زمین گردشگری یکی از جدیدترین انواع گردشگری است که زیر شاخه بوم گردشگری )ا وتوریسم( بوده و بعد از موضوع زمین پارکها )ژئوپار ها( از سال ۲۰۰۰ میلادی، مورد توجه یونسکو  قرار گرفت.

امروزه گردشگری و جذب گردشگر به عنوان یکی از مسائل مهم در شناساندن پتانسیلهای یک منطقه و جذب سرمایه های خارجی درکشورهای جهان مطرح است به طوری که در برخی کشورها، برای گسترش فعالیتهای مربوط به جذب گردشگر و ایجاد زیرساختهای مناسب برای فعالیت در این زمینه اقدام به تشکیل وزارتخانه هایی با این عنوان کرده اند.

 

در زمین گردشگری به عنوان زیرمجموعه مهم بومگردشگری سعی میشود پدیده های طبیعی و تماشایی زمین شناسی، چه از نظر تخصصی و چه از لحاظ جاذبه های عمومی، برای معرفی به گردشگران مورد بررسی قرار گیرند.

درواقع هر محلی که به خاطر شرایط ویژه خود مانندپدیده های زمین شناسی، زیست محیطی، پوشش گیاهی و دیگر زیباییهای طبیعی مورد بازدید قرارگیرد در زمین گردشگری می گنجد.

 

شاید بتوان ایران را به عنوان یکی ازکشورهایی مطرح کرد که از نظر رخدادهای متعدد در دورانهای مختلف زمین شناسی، پدید ه های جذاب زمین شناسی را شامل می شود و این مهم مربوط به نقطه خاصی از کشور نمی شود، بلکه در کل ایران گسترده است.

منطقه چابهار از جمله مناطقی از ایران است که به دلیل شرایط خاص اقلیمی و زمی نشناسی از جمله نوسانات سطح آب دریا در طی زمانهای مختلف زمین شناسی، فرایندهای هوازدگی و فرسایش و نیز نیروهای زمین ساختی ناشی از زون فرورانش ، ساختارها و پدید ههای منحصر به فردی دارد.

شاید بتوان گفت که در منطقه چابهار عوامل مختلف طبیعی دست به دست هم داده ا ند تا این ساختارها و پدیده های جذاب را ایجاد کنند.

در بین این اشکال و ساختارهای طبیعی، می توان از کوههای بد بوم یا کلوت مانند، گل فشانها، پادگان هها و سواحل صخره ای، تپه های ماسه ای، اشکال قارچی شکل و کندویی، لایه بندی های متناوب و توالی های رسوبی، دودکش جن، تختگاه دیو و دهها نمونه دیگر را نام برد که هر یک خود نمایشی زیبا از فعالیتهای رخداده در طی سالیان دراز است.

ناحیه مورد بررسی جنوب خاور ایران، در جنوب زون زمین شناسی مکران ساحلی واقع در ۷۶۱ کیلومتری زاهدان قرار دارد. این منطقه بین طول۲۵˚ ۳۰´ ۶۰ خاوری و عرض جغرافیایی ˚ ۲۵´ ۶۱ تا ˚ ۰۰´ جغرافیایی۲۵ شمالی قرار دارد.

شهر چابهار به عنوان جنوبی ترین شهر استان ˚۰۰´ تاسیستان و بلوچستان، بر روی یک پادگانه دریایی ساحل بنا شده که حدود۱۰ متر از سطح دریا ارتفاع و وسعتی حدود ۱۴ کیلومتر مربع دارد.

کوههای منطقه دارای روند خاوری – باختری بوده و بام آنهااغلب مسطح است.

روش مطالعه بر اساس مطالعات کتابخانه ای و بررسی کارهای قبلی، عملیات صحرایی، عکسبرداری و مطالعات زمین شناسی استواربوده است.

در این روش دقت شده تا بهترین و مهم ترین جاذبه های مناطق سواحل شمالی دریای عمان و منطقه چابهار در محدوده جغرافیایی فوق معرفی شود.

بحث منطقه چابهار با توجه به برخورداری از شرایط خاص اقلیمی و زمین شناسی ازجمله قرار گرفتن در عرض های پایین جغرافیایی و نزدیکی به منطقه استوایی ونوسانهای اندک دمایی در طول سال، دارای ریخت شناسی بی نظیری نیز هستو همین مسئله می تواند باعث تبدیل شدن این منطقه به قطب زمین گردشگری ایران شود.

وجود ساختارهای منحصر به فرد در این منطقه در کنار جاذبه های گردشگری تاریخی و فرهنگی، مناطق حفاظت شده و پوشش گیاهی ومساجد و امامزاد ه ها و … به غنای گردشگری و توانهای بالقوه این منطقه افزوده است.

 

غار تیس، گل فشان کهیر، چاله های زمی نساختی، اشکال قارچی شکل، کوههای مینیاتوری، خلیج نعل اسبی چابهار، بنای امامزاده سید غلام رسول، مقبره شیخ شمیل، شهرک پرتغالیها و … در این منطقه باعث توجه خاص سازمانهای یونسکو و گردشگری جهان به منطقه مورد مطالعه شده است.

 

در زیر به چند نمونه از مهم ترین چهر ه های ریخت شناسی که هر سال صدها گردشگر را به این منطقه ساحلی می کشاند، می پردازیم)بنا به گزارش،) روابط عمومی منطقه آزاد چابهار مندرج در راهنما و نقشه گردشگری) ۱۳۸۴

تعداد گردشگران و مسافران در سال ۱۳۸۳ به چابهار و منطقه آزاد تجاری – صنعتی ۵۷۳۲ نفر بوده است.

 

۱) گل فشانها

یکی از اشکال و پدیده های زمین ریخت شناختی بسیار زیبا، دیدنی وبدیع در منطقه مورد مطالعه، گلفشانها هستند. مردم منطقه چابهار و

،حومه از اصطلاحات متعددی مانند)Bootten بوتن ،Gelpor( ، گلپربرای گلفشانها استفاده میکنند‌. )Napag( و ناپک )Gel pashan( گلپاشان این پدیده در واقع پدیده ای طبیعی و همانند آتشفشان است که به صورت تپه ای مخروطی بوده و به جای گدازه از دهانه آن گاز متان و دی اکسیدکربن به همراه گل خارج می شود.

این گل فشانها بر اثر حرکات ناشی از فرورانش پوسته اقیانوسی کف دریای عمان به زیر پوسته قار های به وجود آمده اند این گل فشانها جوان بوده و آغاز پیدایش آنها به ۳۰ تا۴۰ هزار سال پیش باز می گردد )نگارش، ۱۳۸۰ (. گلفشانها علاوه بر اینکه یکی از مناظر جالب و زیبای زمین گردشگری هستند، خواص درمانی خاص خود را دارند به طوری که گلهای آنها برای درمان بیماریهایی مانند دردهای مفاصل و ستون فقرات، سفتی مفاصل، بیماریهای عصبی، مراحل اولیه تنگی عروق و انقباضات عضلانی، بیماریهای زنان بسیار سودمند است گفته می شود که استحمام کردن .)Guliyev & Feizullayev,2001(

درگل فشانها به خاطر وجود عناصر شیمیایی خاص در ترکیبات آنها، برای پوست بسیار سودمند است و باعث جوان کردن پوست انسان و بهبودناراحتیهای پوستی می شود)نگارش، ۱۳۸۵ .

 

در بسیاری از نقاط ایران و جهان از جمله در آذ ربایجان برای درمان از روانه های گلی)گل و آب گرمی که از دهانه خارج م یشود( گل فشان استفاده میشود که در منطقه چابهار به علت موقعیت جغرافیایی و مشکل راه دسترسی به آنها، زیاد از آنها استفاده نمی شود.

۲) کوههای مریخی

در ۲۰ تا ۲۵ کیلومتری چابهار در سواحل شمالی دریای عمان، جاده چابهار – گواتر، ریزش باران و فرسایش بادی بر کوههای مارنی- ماسه سنگی سبز رنگ منطقه، مناظر زیبا از پستی بلندیهای منظم ایجاد رده که به کلوت، کوههای مریخی و کوههای مینیاتوری ،)Bad Land( زمینهای بد بوم مشهور میباشد)شکل ۲(. این کوهها در امتداد خاوری – باختری موازی با طول جاده چابهار به گواتر به صورت ستیغهایی متوالی گسترده شدهاند که به نوع خود بسیار دیدنی و زیباست.

 

۳) معادن نمک

در شمال باختر چابهار در منطقه پلاژ ساحلی تیس، کارگاههای نمکیابی متعددی وجود دارند که منبع اصلی آنها آب دریاست. این نمکها به روش سنتی استخراج می شوند.

آب دریا توسط چاهها و کانالهایی که در منطقه ساحلی حفر شده اند به داخل حوضچه هایی منتقل شده و در آنجا به مدت

۱۲ روز به حالت سکون باقی می ماند و به روش تبخیری بلورهای – ۱۳نمک بر سطح حوضچه ها تشکیل می شوند.

پس از گذشت حدوددو هفته، آب تبخیر شده و بلورهای سخت شده نمک از تمام حوضچه ها،برداشت میشود.

۴) ستونهای فرسایشی باد

به عنوان عامل اصلی فرسایش در منطقه مانند آبهای جاری، باعث فرسایش و حمل رسوبات می شود و پس از برخورد به موانع سنگی باعث سایش سطح آنها میشود.

این عامل در بخشهای ساحلی باعث ایجاد ساختهای زیبایی مانند دودکش جن و تختگاه دیوشده است که توجه هربیننده ای را به خود جلب می ند.

ارتفاع این ستونهای فرسایشی گاه به ۴۶ کمتر میرسد.

همچنین در بخش شمالی منطقه مورد مطالعه به علت قرارگیری رسوبات سخت بر روی رسوبات نرمی که در معرض هوازدگی و فرسایش قرار گرفته اند، تودههای بسیار بزرگی از بخشهای سخت جدا شده و در مسیر جادهای قرار گرفته که به علت بزرگی قطعات از آنها به عنوان میدان استفاده نموده اند .

۵)  اشکال قارچی شکل یا صدفی

فرسایش بادی همراه با عمل آبهای جاری بویژه باران در سواحل جنوبی چابهار، ساختارهای زیبا و دیدنی به اشکال قارچی و کندویی ایجاد کرده است که در منطقه بومیان به غلط به عنوان صدف از آنها نام میبرند. این ش لهای زیبا در بخش ماسهسنگی و کربناتی به فراوانی دیده میشود.

۶) تپه های ماسهای و ساخت موج نقش در منطقه مورد مطالعه، به ویژه در بخشهایی که باد قوی دائمی یا موقتی و رسوبات آواری از جمله ماسه وجود داشته باشد، تپههای ماسهای شکل میگیرد.

در این منطقه، این عامل باعث شده است که تپه های ماسه ای به همراه موج نقشهایی گسترش یافته که به فراوانی در منطقه ساحلی به ویژه درجنوب خاور چابهار یافت میشوند

۷) سواحل صخره ای

با پادگانه های دریایی هر جا که عوامل آب، باد با محیط خشکی در تماس باشند، فرایند فرسایش و هوازدگی شدت بیشتری دارد و باعث ایجاد اشکال ساحلی خاصی میشود.

در منطقه مورد مطالعه، اثر عوامل مذکور به ویژه تأثیر امواج باعث تخریب سواحل شده و جلوه گاه زیبایی از دریا و صخرههای تشکیل شده را به نمایش گذاشته است که پادگانه های دریایی یا دیواره های ساحلی، از دیگر اشکال دیدنی منطقه ساحلی چابهار است.

این صخره ها در برخی موارد تا۵۰متر هم ارتفاع دارند که یکی از مناظر دیگر جذب گردشگر هستند.

۸) سواحل ماسه ای

در منطقه مورد مطالعه بویژه در سواحل کم شیب، افزایش رسوبات دانه ریز،رسوبگذاری شدت بیشتری یافته و باعث برجای گذاشتن رسوبات جدید وگسترش سواحل شنی شده که در منطقه به سواحل ماسهای و نیز سواحل کشنی معروف است.

این رسوبات در مناطق شمال باختر و باختر چابهار مناظرزیبای ساحلی را به وجودآورده که همواره بینندگان متعددی را به این منطقه می کشاند.

 ۹) لایه بندی

در منطقه مورد مطالعه توالی های رسوبی بسیار زیبا با ساختهای رسوبی جالب و متعدد دیده میشود که در رسوبات ماسه سنگی و مخلوط سیلیسی – آواری و کربناتی به فراوانی دیده میشوند.

این شلها که نشانه ای از تاریخچه رسوبگذاری واحد های مذکور هستند، خود از مناظر جذاب طبیعی است.

 ۱۰) غار تیس

در شمال منطقه مورد مطالعه، در روستایی به نام تیس منظره زیبایی از یک غار وجود دارد. این غار در رسوبات مخلوط سیلیسی – آواری و کربناتی شکل گرفته که به علت شیب لایه ها و ورود آبهای جاری به تدریج رسوبات کربناتی حل شده و منجر به تشکیل این غار شده اند. در این غار لایه بندیهای.) مورب و متقاطع متعدد و زیبایی دیده میشود)

۱۱)آثار باقی مانده بر سواحل در منطقه مورد مطالعه، موجودات زنده

از جمله کرمها، خرچنگها، پرندگان دریایی و … آثاری بر روی سواحل برجای گذاشته اند که نشان دهنده فعالیت آنهاست)

همچنین اثرات آب دریا بویژه تأثیر آب اسیدی بر روی سواحل کربناتی باعث ایجاد حفره های انحلالی متوسط و بزرگ مقیاس شده است .

۱۲) تالابها

در جنوب محور جاده چابهار – گواتر تالابها و مردابهای متعددی وجود دارد.

یکی از این حوضه های دیدنی، تالاب سرخ لیپاراست که با داشتن آبهای سرخ رنگ منظره زیبایی را به خود گرفته است. برخی بر این باورند که رنگ سرخ آن به علت وجود باکتریهایی است که از نمک موجود در مرداب استفاده میکنند.

به نظر میرسد این تالاب به علت افزایش بارندگیهای فصلی و بالا آمدن سطح آب دریا تشکیل شده و پس از قطع ارتباط آن با محیط دریا و تشکیل رسوبات جدید ساحلی، به شکل تالاب برجای مانده است.

۱۳) جنگل لیپار

در منطقه مورد مطالعه به علت وضعیت اقلیمی خاص آن، گیاهان مختلفی رشد میکنند.

میتوان گفت کشاورزی در تمام ایام سال در چابهار جریان داشته و انواع میوه های گرمسیری و نیز درختان و گلهای خودرو متعددی وجود دارد.

در کنار این جنگل، تالاب سرخ رنگ لیپار و رودخانه فصلی لیپار وجود دارد که به جاذبه های منطقه افزوده است. یکی از مناظر زیبای منطقه وجود جنگل لیپار است که در آن انبوهی از درختان ولو یا چش)نامهای محلی( و نخلستانهای وسیع دیده میشود.

علت گسترش این جنگل وجود رودخانه فصلی لیپار است که تأمین آب مورد نیاز این درختان کم آب شکل V را به عهده دارد. همچنین رودخانه مذکور باعث ایجاد درههای وسیع شده است که خود نیز از جلوههای زمینشناسی منطقه است.

۱۴)خلیج پزم

در شمال باختر منطقه مورد مطالعه، منطقهای به نام پزم وجود دارد که خلیج نعلی شکلی را به وجود میآورد. در این منطقه رسوبات ساحلی تحت تأثیر

شدید نوسان سطح آب دریا در طی زمان شده و تغییر چشمگیری را در خط ساحلی موجب شده است)شکل ۱۸

۱۵) سواحل دارای پوستههای فسیلی در منطقه مورد مطالعه، ش لهای زیبایی از سواحل مرتفع دریایی با فسیلهای ک فراوان به طور عمده از گروه نرمتنان وجود دارد که همواره مورد توجه علاقهمندان است.

این سواحل به نام پادگانه های دریایی معروفاند و با پوستههای دوکفه ای های عهد حاضر، یکی از جلوههای طبیعی منطقه ساحلی چابهار است.

نتیجه گیری

امروزه گردشگری و جذب گردشگر به عنوان یکی از مسائل مهم در شناساندن پتانسیلهای یک منطقه و جذب سرمایه های خارجی در کشورهای جهان، مطرح است به طوری که در برخی کشورها، برای گسترش فعالیت های مربوط به جذب گردشگر و ایجاد زیرساختهای مناسب برای فعالیت در این زمینه اقدام به تش یل وزارتخانههایی با این عنوان نموده اند. در واقع هر محلی ک که به خاطر شرایط ویژه خود مانند پدیده های زمینشناسی، زیست محیطی، پوشش گیاهی و دیگر زیباییهای بالقوه مورد بازدید قرار گیرد، درزمین گردشگری می گنجد. منطقه چابهار از جمله مناطقی است که به علت شرایط خاص اقلیمی و زمینشناسی از جمله نوسانات سطح آب دریا در طی زمانهای مختلف زمینشناسی، فرایندهای هوازدگی و فرسایش و نیز فشارهای زمینساختی ناشی از زون فرورانش شامل ساختارها و پدیدههای طبیعی بسیار دیدنی و متنوع است.

کتابنگاری

احراری رودی، م.، ۱۳۸۵ – چینه نگاری سکانسی و بررسی تغییرات سطح آب دریا در رسوبات پلیو- پلیستوسن ناحیه شرق چابهار، پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه فردوسی مشهد، گروه زمینشناسی.

روابط عمومی منطقه آزاد تجاری – صنعتی چابهار، ۱۳۸۴ – راهنما و نقشه گردشگری )جهانگردی ابزاری برای صلح و گفتگوی تمدنها(.

۱، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی ایران. : صمدیان و جعفریان، ۱۳۷۵ – نقشه زمین شناسی چابهار، مقیاس ۱۰۰۰۰۰

نگارش، ح.، ۱۳۸۰ – گل فشانها و گستره جغرافیایی آنها در ایران، مجله علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره سیزده.

نگارش، ح.، ۱۳۸۵ – بررسی برخی از جنبههای علمی و کاربردی گلفشانها، مجله زمینشناسی کاربردی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان، شماره سه.

Reference

Guliyev, I.S.A., Feizullayev, 2001- All About Mud Volcanoes, Geology Institute of Azerbaijan National Academy of Sciences

 

منبع سایت: www.SID.ir